Edukacyjny przewodnik · 8 rozdziałów · ~10 min czytania
Terapia Gestalt
Edukacyjny przewodnik po jednym z nurtów psychoterapii humanistycznej. Czym Gestalt różni się od innych podejść, jakie techniki stosuje i kiedy może okazać się pomocny.
01 - Wprowadzenie
Czym jest terapia Gestalt
Terapia Gestalt to humanistyczny nurt psychoterapii, w którym kluczem jest świadomość bieżącego doświadczenia (tu i teraz) oraz rozumienie człowieka jako niepodzielnej całości. Nazwa pochodzi od niemieckiego słowa Gestalt, oznaczającego kształt, formę lub zorganizowaną całość. Kluczowe dla tego podejścia jest twierdzenie, że całość to coś więcej niż suma jej części; doświadczenie człowieka nie sprowadza się do oddzielnych myśli, emocji czy zachowań, lecz jest dynamicznym procesem zachodzącym na granicy kontaktu między organizmem a jego środowiskiem.
W praktyce terapeutycznej Gestalt skupia się na tym, co dzieje się tu i teraz, w danej chwili sesji, a nie wyłącznie na odległych wspomnieniach z przeszłości. Nie oznacza to ignorowania historii życia pacjenta; przeszłość jest ważna, ale terapia Gestalt zakłada, że nierozwiązane sprawy z przeszłości ujawniają się w teraźniejszym doświadczeniu i właśnie tam można je przepracować. Centralnym pojęciem jest świadomość (ang. awareness), zdolność do uważnego, pełnego obserwowania własnych procesów wewnętrznych i relacji z otoczeniem.
Terapia Gestalt należy do szerokiego nurtu psychoterapii humanistyczno-egzystencjalnej, obok podejść takich jak terapia zorientowana na osobę (Rogersa) czy terapia egzystencjalna. Łączy je przekonanie o wrodzonej zdolności człowieka do wzrostu i samouzdrawiania oraz o podstawowej roli relacji terapeutycznej jako czynnika leczącego.
02 - Historia
Historia nurtu
Terapia Gestalt powstała w latach czterdziestych XX wieku, a jej głównymi twórcami byli Fritz Perls (1893–1970) i Laura Perls (1905–1990). Fritz Perls, z wykształcenia psychiatra, przeszedł szkolenie psychoanalityczne w Berlinie i Wiedniu. W czasie pracy na emigracji w Republice Południowej Afryki, gdzie schronił się przed nazistowskim reżimem, zaczął rozwijać krytyczne myślenie wobec klasycznej psychoanalizy i formułować własne koncepcje. Laura Perls, która studiowała psychologię i filozofię (m.in. u Maxa Wertheimera, jednego z twórców psychologii postaci), wnosiła do tworzącej się teorii silne zakorzenienie w psychologii Gestalt i filozofii egzystencjalnej[5].
W 1947 roku Fritz Perls opublikował swoją pierwszą książkę Ego, Hunger and Aggression, w której polemizował z niektórymi założeniami Freuda i zarysowywał nowe podejście. Przełomowa publikacja pojawiła się w 1951 roku: Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality, napisana przez Perlsa, Ralpha Hefferline'a i Paula Goodmana. Paul Goodman, pisarz i anarchistyczny intelektualista, nadał książce jej charakterystyczny, literacki styl. Praca ta jest do dziś uważana za fundament teoretyczny terapii Gestalt[2].
W 1952 roku Fritz i Laura Perls założyli w Nowym Jorku New York Institute for Gestalt Therapy. W 1963 roku Fritz Perls przeniósł się do Instytutu Esalen w Big Sur w Kalifornii, który stał się centrum kontrkultury i ruchów humanistycznych w Stanach Zjednoczonych. Intensywne warsztaty terapeutyczne prowadzone przez Perlsa w Esalen przyciągnęły szeroką uwagę i uczyniły terapię Gestalt jednym z najbardziej rozpoznawalnych nurtów psychoterapeutycznych tamtej epoki. W kolejnych dekadach nurt rozwijał się w licznych ośrodkach na świecie; w Europie współczesne standardy szkolenia i etyki zawodowej koordynuje European Association for Gestalt Therapy (EAGT).
W Polsce nurt Gestalt zaczął się rozwijać po transformacji ustrojowej lat dziewięćdziesiątych. Instytut Integralnej Psychoterapii Gestalt w Krakowie jest jedną z pierwszych i najbardziej znanych polskich organizacji kształcących terapeutów w tym podejściu. Dzisiejsze środowisko gestaltowe w Polsce tworzy kilka instytutów i stowarzyszeń, kładąc nacisk zarówno na wierność klasycznym założeniom nurtu, jak i na jego integrację z nowszymi osiągnięciami psychologii relacyjnej i neuronauki[4].
03 - Pojęcia
Kluczowe pojęcia
Cztery filary, wokół których organizuje się myślenie i praktyka Gestalt.
Tu i teraz
here and nowZasada tu i teraz (ang. here and now) jest jednym z filarów terapii Gestalt. Oznacza ona skupienie uwagi terapeuty i pacjenta na bieżącym doświadczeniu, na tym, co dzieje się w tej chwili: jakie emocje pojawiają się podczas rozmowy, jak zmienia się oddech, jakie obrazy czy impulsy ruchowe towarzyszą słowom. Przeszłość i przyszłość są oczywiście obecne w terapii, ale jako teraźniejsze wspomnienia i teraźniejsze obawy, a nie jako abstrakcyjne fakty do analizy.
Podejście to opiera się na przekonaniu, że autentyczna zmiana może zachodzić tylko przez doświadczenie, nie przez samo zrozumienie intelektualne. Samo powiedzenie sobie „wiem, że zachowuję się agresywnie, gdy czuję się odrzucony" nie zmienia wzorca - konieczne jest przeżycie i zintegrowanie doświadczenia w bezpiecznych warunkach relacji terapeutycznej.
Świadomość
awarenessPojęcie awareness, tłumaczone jako świadomość, uważność lub przytomność, jest centralną kategorią terapii Gestalt. Nie chodzi tu o introspekcję w potocznym sensie, lecz o żywy, otwarty kontakt z tym, co aktualnie istnieje: z wrażeniami ciała, emocjami, myślami, obrazami wyobraźni i relacją z drugim człowiekiem. Yontef (1993)[3] opisuje awareness jako kontakt z własnym doświadczeniem, takim, jakie ono jest, bez zniekształceń i bez uciekania od niego.
W pracy terapeutycznej rozwijanie awareness oznacza stopniowe cofanie projekcji, retrofleksji i innych mechanizmów, które ograniczają pełny kontakt z rzeczywistością. Terapeuta może pytać: "Co teraz czujesz w ciele?", "Co się dzieje, gdy mówisz o tej osobie?", "Czy jesteś świadomy, że właśnie zacieśniłeś szczękę?". Nie chodzi o podpowiadanie odpowiedzi, lecz o zaproszenie do uważnego obserwowania własnego pola doświadczenia.
Kontakt
contactW teorii Gestalt kontakt to spotkanie na granicy między organizmem a środowiskiem. Kontakt nie jest ani całkowitym stapianiem się z drugim człowiekiem (konfluencja), ani całkowitym oddzieleniem się od niego (izolacja), lecz żywym, pulsującym spotkaniem przy zachowaniu odrębności obu stron. Zdrowy kontakt polega na tym, że człowiek może dać się dotknąć przez doświadczenie i jednocześnie zachować poczucie siebie.
Zaburzenia kontaktu, takie jak wspomniana konfluencja, projekcja, retrofleksja czy defleksja, są w Gestalt rozumiane nie jako trwałe cechy osobowości, lecz jako wzorce, które kiedyś były adaptacyjne i pomocne, a dziś powodują cierpienie, bo zostały utrwalone poza świadomością. Praca terapeutyczna polega na uważnym badaniu tych wzorców i stopniowym odzyskiwaniu elastyczności kontaktu.
Figura i tło
figure / groundPojęcie figury i tła pochodzi z klasycznej psychologii postaci (Gestalt-Psychologie) i zostało przeniesione przez twórców terapii Gestalt na grunt psychologiczny. Figura to to, co aktualnie wysuwa się na plan pierwszy uwagi i doświadczenia, wyraźna, żywa potrzeba, emocja lub percepcja. Tło stanowi cały kontekst, z którego figura się wyłania i na który można zejść po zaspokojeniu potrzeby.
W zdrowym funkcjonowaniu figura i tło zmieniają się rytmicznie: potrzeba wyłania się z tła, zostaje zaspokojona lub przepracowana, po czym cofa się z powrotem w tło, ustępując miejsca następnej figurze. W zaburzeniach ów rytm zostaje zakłócony, figura pozostaje sztywna i niezdolna do zamknięcia (tzw. niezamknięta gestalt), albo nie może się wyłonić, bo tło jest zbyt chaotyczne lub zbyt skrępowane przez lęk.
04 - Praktyka
Techniki pracy
Trzy charakterystyczne narzędzia, którymi terapeuta Gestalt posługuje się w sposób elastyczny i zawsze za zgodą pacjenta.
Puste krzesło (empty chair)
Technika pustego krzesła jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych i najczęściej kojarzonych z terapią Gestalt. Polega na tym, że pacjent rozmawia z wyobrażoną osobą, częścią siebie lub symbolicznym elementem swojego doświadczenia, który zajmuje puste krzesło naprzeciw niego. Może to być trudna rozmowa z nieobecnym rodzicem, dialog między dwiema sprzecznymi częściami siebie (np. chęcią do zmiany i lękiem przed nią), albo konfrontacja z własną emocją, na przykład ze smutkiem lub złością.
Pacjent może również przesiadać się na to drugie krzesło i mówić z perspektywy wyobrażonej osoby lub części siebie, co pozwala na rozwijanie empatii, zrozumienie innego punktu widzenia i przepracowanie nierozwiązanych konfliktów wewnętrznych. Technika ta nie jest stosowana mechanicznie - terapeuta uważnie śledzi gotowość i zasoby pacjenta, zanim zaproponuje takie ćwiczenie.
Eksperymenty terapeutyczne
Eksperyment terapeutyczny to szeroka kategoria działań podejmowanych w przestrzeni sesji, których celem jest poszerzenie świadomości pacjenta poprzez bezpośrednie doświadczenie, a nie tylko rozmowę. Terapeuta może zaproponować:
- wyolbrzymienie gestu lub postawy ciała, które pacjent wykonuje nieświadomie, i zbadanie, co kryje się za tym ruchem;
- wypowiedzenie trudnej myśli głośno i wprost do terapeuty, zamiast omawiania jej w trzeciej osobie;
- narysowanie, ulepienie lub odegranie czegoś, czego nie można łatwo wyrazić słowami;
- krótkie ćwiczenie uważnościowe skupione na oddechu lub wrażeniach ciała, gdy emocje są zbyt intensywne lub odcięte.
Eksperyment zawsze jest propozycją, a nie poleceniem. Pacjent ma pełne prawo odmówić lub zmodyfikować ćwiczenie. Ważne jest, by płynął z naturalnego procesu sesji, a nie był nakładany z zewnątrz.
Praca z polaryzacjami
Wielu ludzi doświadcza wewnętrznych konfliktów, które mogą być rozumiane jako polaryzacje, dwie sprzeczne tendencje lub przekonania, które wzajemnie się blokują. Gestalt proponuje pracę z polaryzacjami przez uświadomienie sobie obu biegunów, nadanie im głosu i stopniowe doprowadzenie do dialogu między nimi. Celem nie jest wybór "właściwej" strony, lecz integracja, odkrycie, że obie tendencje mają swoje racje i że możliwe jest bardziej elastyczne poruszanie się między nimi.
Klasycznym przykładem polaryzacji jest opisany przez Perlsa konflikt między wewnętrznym krytykiem (ang. top dog) a uległą, podporządkowaną częścią siebie (ang. underdog). Obie części mówią różnymi głosami, mają różne strategie przetrwania i wymagają dostrzeżenia, zanim możliwa stanie się ich integracja.
05 - Wskazania
Wskazania i przeciwwskazania
Pomocne przy
- problemach z regulacją emocji, trudnościach z rozpoznawaniem, wyrażaniem lub tolerowaniem emocji;
- kryzysach życiowych, żałobie, stratach i trudnych przejściach życiowych;
- blokadach ekspresji i trudnościach z asertywnością, gdy człowiek "nie wie, czego chce" lub nie potrafi tego wyrazić;
- trudnościach relacyjnych, powtarzających się wzorcach w związkach intymnych, rodzinnych lub zawodowych;
- pracy nad poczuciem własnej wartości i tożsamości;
- łagodnych i umiarkowanych zaburzeniach lękowych i depresyjnych jako jeden z elementów szerszego planu terapeutycznego.
Wymaga ostrożności
W ostrych stanach psychotycznych, ciężkich zaburzeniach osobowości w fazie destabilizacji lub przy aktywnym uzależnieniu o nasilonym przebiegu priorytetem jest zazwyczaj stabilizacja, a wybór metody powinien być dostosowany do aktualnego stanu funkcjonowania pacjenta.
- Ostateczna kwalifikacja do określonego rodzaju terapii zawsze należy do specjalisty - psychiatry, psychologa lub innego uprawnionego diagnosty - przeprowadzającego diagnozę.
06 - Integracja
Miejsce Gestalt w nurcie integratywnym
Współczesna psychoterapia coraz rzadziej stosuje "czyste" podejścia szkołowe, a coraz częściej czerpie z dorobku wielu nurtów w sposób przemyślany i dopasowany do potrzeb konkretnego pacjenta. Terapia Gestalt jest jednym z fundamentów terapii integratywnej, obok podejścia humanistycznego, poznawczo-behawioralnego, psychodynamicznego i systemowego.
Wkład Gestalt w myślenie integratywne jest wielowymiarowy. Po pierwsze, przynosi ono skupienie na tu i teraz oraz na doświadczeniu ciała - wymiar niedostatecznie reprezentowany w podejściach bardziej kognitywnych. Po drugie, teoria kontaktu i świadomości dostarcza precyzyjnego języka do opisu mechanizmów obronnych i wzorców relacyjnych. Po trzecie, techniki eksperymentalne, takie jak puste krzesło czy praca z ciałem, mogą być z powodzeniem włączane do innych podejść jako narzędzia pogłębiania doświadczenia w momentach, gdy samo mówienie nie wystarczy.
W podejściu integratywnym terapeuta nie trzyma się sztywno jednej techniki, lecz elastycznie dobiera metody stosownie do tego, czego potrzebuje dany człowiek w danym momencie terapii. Gestalt wnosi tu bogactwo narzędzi pracy z doświadczeniem bezpośrednim, co czyni go cennym składnikiem integratywnego warsztatu terapeuty.
07 - Korzyści
Co Gestalt może dać Tobie
W praktyce klinicznej i literaturze przedmiotu wskazuje się[3], że jednym z konsekwentnych efektów terapii Gestalt jest wzrost samoświadomości - głębszego rozumienia własnych emocji, potrzeb i wzorców zachowania. Osoby kończące terapię Gestalt często opisują, że lepiej rozumieją, co się w nich dzieje, i że mają większy wybór w sposobach reagowania na trudne sytuacje.
W swojej praktyce obserwuję, że osoby pracujące w nurcie Gestalt po pewnym czasie zaczynają zauważać u siebie subtelne zmiany, większą zdolność rozpoznawania emocji w momencie ich pojawiania się, mniejszy automatyzm reakcji, a często też nową łatwość w rozmawianiu o tym, czego dotąd nie nazywały. To zmiany, które trudno zmierzyć w sesjach, ale które konsekwentnie wracają w narracjach pacjentów.
Podejście to może być szczególnie pomocne dla osób, które czują się odcięte od własnych emocji lub które doświadczają ich jako zalewających i niekontrolowalnych. Praca na granicy kontaktu, w bezpiecznej relacji terapeutycznej, pozwala stopniowo rozwijać zdolność do pełniejszego przeżywania emocji bez uciekania od nich ani bez bycia przez nie przytłoczonym.
Gestalt kładzie też duży nacisk na jakość relacji z innymi. Przez pracę nad wzorcami kontaktu, nad tym, jak człowiek zbliża się do innych i jak się od nich oddala, możliwe staje się lepsze rozumienie powtarzających się trudności w relacjach i stopniowe poszerzanie repertuaru zachowań w bliskich związkach.
Warto podkreślić, że korzyści płynące z każdej terapii zależą w dużej mierze od dopasowania podejścia do indywidualnych potrzeb i preferencji danej osoby. Wybór nurtu terapeutycznego jest zawsze decyzją podejmowaną wspólnie przez pacjenta i terapeutę, opartą na rzetelnej rozmowie o celach terapii, stylu pracy i tym, co danemu człowiekowi odpowiada.
07.5 - Najczęstsze pytania
Najczęstsze pytania o terapię Gestalt
Czy terapia Gestalt jest skuteczna?
Skuteczność terapii Gestalt potwierdzają badania kliniczne i literatura przedmiotu. Najlepsze efekty obserwuje się w pracy z osobami doświadczającymi trudności w regulacji emocji, w przeżywaniu kryzysów życiowych oraz w problemach relacyjnych. Jak każda terapia, jej powodzenie zależy od dopasowania metody do potrzeb pacjenta i jakości relacji terapeutycznej.
Ile trwa terapia Gestalt?
Czas trwania terapii Gestalt jest zindywidualizowany i zależy od celów, charakteru zgłaszanych trudności oraz dynamiki pracy. Krótkoterminowe interwencje obejmują zwykle kilkanaście sesji, podczas gdy praca nad głębszymi wzorcami osobowości może trwać od roku do kilku lat. Długość terapii ustalana jest wspólnie przez pacjenta i terapeutę.
Czym terapia Gestalt różni się od terapii poznawczo-behawioralnej (CBT)?
Terapia Gestalt skupia się na bieżącym doświadczeniu, świadomości emocji i ciała oraz na relacji terapeutycznej, podczas gdy CBT koncentruje się na identyfikowaniu i zmianie nieadaptacyjnych myśli i zachowań. Gestalt jest podejściem humanistyczno-eksperymentalnym, CBT - bardziej ustrukturyzowanym i zorientowanym na cele behawioralne. Oba nurty bywają łączone w terapii integratywnej.
Dla kogo terapia Gestalt jest odpowiednia?
Terapia Gestalt jest pomocna w problemach z regulacją emocji, kryzysach życiowych, blokadach ekspresji, trudnościach relacyjnych, pracy nad poczuciem własnej wartości i tożsamości oraz przy łagodnych i umiarkowanych zaburzeniach lękowych i depresyjnych. W ostrych stanach psychotycznych, ciężkich zaburzeniach osobowości w fazie destabilizacji lub przy aktywnym uzależnieniu wybór metody powinien być dostosowany do aktualnego stanu pacjenta przez specjalistę.
Co odróżnia terapeutę Gestalt od innych psychoterapeutów?
Terapeuta Gestalt posługuje się charakterystycznymi technikami pracy z bieżącym doświadczeniem (puste krzesło, eksperymenty terapeutyczne, praca z polaryzacjami), kładzie nacisk na świadomość ciała i emocji oraz na żywą relację terapeutyczną. Wymaga to wieloletniego szkolenia w akredytowanym ośrodku — w Polsce m.in. przy EAGT i PTPG.
08 - Źródła
Bibliografia
(1947). Ego, Hunger and Aggression. London: Allen & Unwin.
(1951). Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality. New York: Julian Press.
(1993). Awareness, Dialogue and Process: Essays on Gestalt Therapy. Highland, NY: Gestalt Journal Press.
(2010). Psychoterapia. Praktyka. Warszawa: Eneteia.
(1997). Developing Gestalt Counselling. London: Sage Publications.